Zwiększenie czcionki Zmniejszenie czcionki Zmiana kontrastu Podkreślenie linków Zmiana skali szarości Czytelne czcionki Reset ustawień WCAG

    Relacje paradygmatyczne i syntagmatyczne

    Pobierz

    [Wersja do druku]

    1. Definicje pojęć

    Relacje paradygmatyczne to stosunki między jednostkami systemu językowego, które należą do tej samej klasy (fonologicznej, gramatycznej, semantycznej) i w związku z tym są zdolne do zajmowania tej samej pozycji w ciągu syntagmatycznym; por. np. fonemy d : ł : t w pozycji inicjalnej rzeczowników dom : łom : tom; formy przymiotników ciekawą, zabawną, interesującą, nudną poprzedzające rzeczownik w grupie nominalnej chłopiec czyta ciekawą/zabawną/ interesującą/nudną książkę; przymiotniki określające kolor, występujące w tej samej pozycji predykatywnej ta bluzka jest biała, granatowa, zielona, czarna. Przyjmuje się (w dużym uproszczeniu), że jednostki wchodzące w relacje paradygmatyczne (nazwa pochodzi od grec. parádeigma ‘przykład, wzór’) nie współwystępują, dlatego też zależności, w jakich pozostają, są nazywane w skrócie związkami in absentia. Należą natomiast do klas substytucyjnych, por. np. Polański 1991, 1999a; Karolak 1999a. W niektórych opracowaniach stosunki te są charakteryzowane bardzo szeroko, zgodnie ze swoją pierwotną nazwą, jako relacje asocjacyjne (w świadomości mówiących). Przy takim ich rozumieniu wchodzące w nie jednostki nie muszą zajmować tej samej pozycji w ciągu syntagmatycznym; por. np. pisze, pisanie, pismo, pisemny, pisak; czytanie, skakanie, spanie, fruwanie, bazgranie (Apresjan 1971: 50; Gołąb, Heinz, Polański 1968: 411–412; Heinz 1978: 239–240; Lyons 1975: 88–94; 1984: 234–236).

    Relacje syntagmatyczne to stosunki formalne i/lub semantyczne między jednostkami systemu językowego, które są zdolne do współwystępowania w tej samej sekwencji, a także do wchodzenia we współzależność. Są nazywane w skrócie związkami in praesentia. Do zakresu relacji syntagmatycznych (nazwa pochodzi od grec. syntagma ‘zestawienie’) należą wszelkie zależności liniowe (na tzw. poziomej osi języka), a więc między fonemami, morfemami, wyrazami, grupami wyrazowymi, wypowiedzeniami. Por. np. związek między tematem słowotwórczym starz- a formantem -ec, między tematem fleksyjnym leś- a końcówką miejscownika l. poj. -e, między formą liczby i znaczeniem rzeczownika a formą liczby i znaczeniem czasownika w zdaniach Pies szczeka / Psy szczekają. (Gołąb, Heinz, Polański 1968: 556–557; Heinz 1978: 239–240; Polański 1991, 1999b; Karolak 1999b; Lyons 1975: 88–94, 1984: 234–236; Zawadowski 1964: 28).

    Relacje syntagmatyczne były podstawą rozróżnienia trzech typów związków między pojęciami (związków semantycznych) i między wykładnikami pojęć (związków syntaktycznych), interdependencji, determinacji i konstelacji. Logiczną motywację tego podziału związków przedstawił w 1943 roku w swojej teorii funkcji glossematycznych Louis Hjelmslev (1979) w „Prolegomenach do teorii języka” (por. też Ivić 1975: 195). Problem typologii zależności syntagmatycznych i jej wskaźników omawiał – rozwijając i uściślając propozycje Hjelmsleva – Andrzej Bogusławski (1961, 1962). Terminy zaproponowane przez Hjelmsleva są zdefiniowane w artykule → zależności składniowe.

    Leon Zawadowski (1966: 314–361), podejmując krytyczną dyskusję z Hjelmslev’em, wiele miejsca poświęcił teoretycznym rozważaniom dotyczącym opozycji związków syntagmatycznych i komutacyjnych (paradygmatycznych). Wśród tych pierwszych wyróżnił (1966: 323) implikację jednostronną (determinację), dwustronną (koincydencję), tolerancję (niezależność) i ekskluzję (nietolerancję). Związki komutacyjne odpowiadają związkom między dystrybucjami, a więc między zakresami zbiorów (Zawadowski 1966: 334).

    2. Historia opozycji pojęć

    Opozycja relacji paradygmatycznych i syntagmatycznych ma swoje źródła w pracach Mikołaja Kruszewskiego (1967), który wyróżnił dwa rodzaje związków asocjacyjnych między jednostkami językowymi: związek oparty na podobieństwie, tworzący gniazda i związek polegający na styczności (następstwie), tworzący szeregi (por. też Bogusławski, Drzazgowska 2016: 543).

    Kruszewski (1967: 90–91, 150) uważał, że każdy wyraz kojarzy się z innymi w sposób podwójny: na podstawie podobieństwa zewnętrznego (dźwiękowego lub strukturalnego) i wewnętrznego (semazjologicznego). Bez asocjacji pierwszego rodzaju niemożliwe byłoby słowotwórstwo, a bez asocjacji drugiego rodzaju reprodukcja wyrazu i nadawanie wyrazowi znaczenia.

    W ocenie Romana Jakobsona (1967: XXIV) część II „Kursu” de Saussure’a, „Językoznawstwo synchroniczne” (Saussure 1991: 123–166), zwłaszcza dotycząca związków syntagmatycznych i asocjacyjnych, nazwanych później przez Hjelmsleva paradygmatycznymi (147–152), ma swoje źródła w pracy Kruszewskiego „Zarys nauki o języku. Wstęp” (pierwodruk: Kazań 1883). Skojarzenia według podobieństwa, grupujące jednostki „w wielość skoordynowanych rodzin albo gniazd”, to związki asocjacyjne u de Saussure’a (1991: 150), a skojarzenia według styczności, wiążące jednostki w szeregi, to związki syntagmatyczne u de Saussure’a (1991: 147).

    Wpływ Kruszewskiego na de Saussure’a był wielokrotnie dyskutowany w literaturze (Baudouin de Courtenay 1888, 1891; Berezin 1998: 74–80; Bogusławski, Drzazgowska 2016: 231; Danielewiczowa 2016: 86–94; Jakobson 1960, 1967; Polański 1991: 15–16).

    Ferdinand de Saussure (1991), charakteryzując związek syntagmatyczny (i wywodząc jego nazwę od wyrazu syntagma), zwracał uwagę na jego linearność, na następstwo co najmniej dwóch, ale jednak ograniczonej liczby współwystępujących jednostek, na ich określony porządek. Elementy szeregu asocjacyjnego grupują się, zdaniem de Saussure’a, w pamięci mó-

    wiącego wokół jakiegoś składnika („jądra konstelacji”), ale nie tworzą określonego układu, ich liczba także nie jest ograniczona (Paveau, Sarfati 2009: 95–97).

    Kwalifikacja przez de Saussure’a (1991: 147–152) obu rodzajów związków z punktu widzenia ich przynależności do poziomu langue czy do poziomu parole nie jest jednoznaczna.

    Oparty na zasadzie poszukiwania różnic mechanizm analogii pozwolił de Saussure’owi (1991: 193–194) na pokazanie explicite relacji syntagmatycznych i paradygmatycznych między jednostkami językowymi (Bogusławski 1993; Bogusławski, Drzazgowska 2016: 353–358, 362–366; Drzazgowska 2013; Karolak 1963, 1966: 12–20; Grochowski 2011). Te dwa rodzaje stosunków stanowią podstawę analizy wszelkich zależności między kształtami wyrażeń (por. np. Gębka-Wolak, Moroz 2013), jak i między ich znaczeniami. Opozycja ta jest relewantna dla wyznaczania klas gramatycznych jednostek języka, a także klas (pól) semantycznych leksemów.

    Autor hasła:

    Maciej Grochowski, Instytut Języka Polskiego PAN

    Powiązane hasła:

    Implikacja semantyczna Pole semantyczne Relacje paradygmatyczne i syntagmatyczne Spójność tekstu

    Przypisy:

    • Apresjan, J. 1971. Koncepcje i metody współczesnej lingwistyki strukturalnej (Zarys problematyki), tłum. Z. Saloni. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

    • Baudouin de Courtenay, J. 1888. „Mikołaj Kruszewski, jego życie i prace naukowe”. Prace Filologiczne 2: 837–849.

    • Baudouin de Courtenay, J. 1891. „Mikołaj Kruszewski, jego życie i prace naukowe”. Prace Filologiczne 3: 116–175.

    • Berezin, F.M. 1998. „Mikołaj Kruszewski and 20th-century linguistics”. Historiographia Linguistica 25: 61–86.

    • Bogusławski, A. 1961. „O typach zależności syntagmatycznej”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 20: 27–37.

    • Bogusławski, A. 1962. „O niektórych właściwościach układu syntagmatycznego wielkości semantycznych”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 21: 41–48.

    • Bogusławski, A. 1993. „O proporcjonalności w języku i jej warunkach”. W Językoznawstwo synchroniczne i diachroniczne. Tom poświęcony pamięci Adama Weinsberga, red. J. Sambor, J. Linde-Usiekniewicz, i J. Huszcza. Warszawa: Wydawnictwo UW, 59–76.

    • Bogusławski, A., i E. Drzazgowska. 2016. Język w refleksji teoretycznej. Przekroje historyczne. Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW.

    • Danielewiczowa, M. 2016. Dosięgnąć przedmiotu. Rzecz o Ferdynandzie de Saussurze. Warszawa: Wydawnictwo UW.

    • Drzazgowska, E. 2013. „Stosunek języka do rzeczywistości pozajęzykowej u Ferdinanda de Saussure’a”. Przegląd Humanistyczny 5: 27–37.

    • Gębka-Wolak, M., i A. Moroz. 2013. „Na przecięciu związków syntagmatycznych i asocjacyjnych, czyli o słabych powiązaniach składniowych”. Przegląd Humanistyczny 5: 51–61.

    • Gołąb, Z., A. Heinz, i K. Polański. 1968. Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    • Grochowski, M. 2011. „Strukturalizm i poststrukturalizm w polskim językoznawstwie synchronicznym (refleksje metodologiczne)”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 67: 15–28.

    • Heinz, A. 1978. Dzieje językoznawstwa w zarysie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    • Hjelmslev, L. 1979. „Prolegomena do teorii języka”. W Językoznawstwo strukturalne. Wybór tekstów, red. H. Kurkowska, i A. Weinsberg. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 44–137.

    • Ivić, M. 1975. Kierunki w lingwistyce, tłum. K. Feleszko, i A. Wierzbicka, wyd. 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

    • Jakobson, R. 1960. „Kazańska szkoła polskiej lingwistyki i jej miejsce w światowym rozwoju fonologii”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 19: 3–34.

    • Jakobson, R. 1967. „Znaczenie Kruszewskiego w rozwoju językoznawstwa ogólnego”. W M. Kruszewski. Wybór pism. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, X–XXV.

    • Jakobson, R. 1989. W poszukiwaniu istoty języka. T. 2: Wybór pism, red. M.R. Mayenowa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    • Karolak, S. 1963. „Pojęcie pozycji syntagmatycznej a wyodrębnianie jednostek języka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 22: 131–142.

    • Karolak, S. 1966. Zagadnienia rekcji przyimkowej czasownika w języku rosyjskim. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

    • Karolak, S. 1999a. „Związki asocjacyjne”. W Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 703–704.

    • Karolak, S. 1999b. „Związki syntaktyczne (kookurencyjne)”. W Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 704–707.

    • Kruszewski, M. 1967. Wybór pism, red. i przekł. J. Kuryłowicz, i K. Pomorska, ze wstępem J. Kuryłowicza, i R. Jakobsona. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

       

    • Lyons, J. 1975. Wstęp do językoznawstwa, tłum. K. Bogacki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    • Lyons, J. 1984. Semantyka, t. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    • Paveau, M.A., i G.É. Sarfati. 2009. Wielkie teorie językoznawcze. Od językoznawstwa historyczno-porównawczego do pragmatyki, tłum. I. Piechnik. Kraków: Avalon.

    • Polański, K. 1991. „Wprowadzenie”. W Kurs językoznawstwa ogólnego, tłum. K. Kasprzyk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 5–22.

    • Polański, K. 1999a. „Stosunki paradygmatyczne”. W Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 561.

       

    • Polański, K. 1999b. „Stosunki syntagmatyczne”. W Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 561–562.

    • Saussure de, F. 1991. Kurs językoznawstwa ogólnego, tłum. K. Kasprzyk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    • Zawadowski, L. 1964. „Główne cechy językoznawstwa funkcjonalnego”. W Podstawy języka, red. R. Jakobson, i M. Halle. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 7–31.

    • Zawadowski, L. 1966. Lingwistyczna teoria języka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

    O Projekcie

    Zapoznaj się ze szczegółami stojącymi za projektem “Przewodnik po gramatyce polskiej”.

    Czytaj więcej
    Indeks terminów

    Sprawdź aktualny indeks terminów Przewodnika po gramatyce polskiej

    Czytaj więcej